ИЛМСИЗЛИК ДАСТИДАН ВИЖДОНИМ ҚАЛАМ ТУТАР

Мен айрим кутубхоналардан кўзимга ёш олиб чиққан пайтларим бўлади. Синган ўриндиқлар, эскирган жиҳозлар, мактабнинг чекка қаватига жойлаштирилган эътиборсиз хона!.. Кейин ўз хизмат хонамга кираман. Менинг жиҳозларим ўша кутубхонагидан яхшироқ. Умуман, бўлимдаги жиҳозларнинг барчаси ҳам кутубхоналарнинг жиҳозларидан кўра тезроқ ўзгаради ва яхши ҳолатда. Бу ёқимлидир, эҳтимол, аммо виждоним қийналади. Аслида тескариси бўлиши керак эмасми, деб ўйга ботаман? Директор хонасидан ҳам, таълим ташкилоти раҳбарларининг хонасидан ҳам аввал ўқувчиларнинг кутубхонаси обод бўлиши керак эмасми? Айтинг, мен шундай ўйлаб тўғри йўлдаманми ўзи ёки менгина ёлғизманми бу ўйлар аро? Ахир мактабда, кутубхоналарда – келажак яратилади, изланади, ўтирилади, таълим олинади.

Мен мактабгача таълим ташкилотида, дарсликлар бўйича методист бўлиб ишлайман. Шу сабаб ҳам кутубхоналарига тез-тез кираман. Китоб фондидан ташқари, беихтиёр формулярларга ҳам кўзим тушади: мактаб маъмурияти, педагоглар қанча китоб ўқияпти? Афсуски, деярли жавоб қувонарли эмас. Шунда ўйлаб қоламан: балки кутубхонага эътиборнинг сустлиги фақат кутубхоначининг муаммоси эмасдир? Балки бунинг яна бир сабаби айрим китобдан узоқ таълим вакилларининг ўзлари ҳам китобдан узоқлашиб бораётганидадир?

Шифокор кўригида ҳар бир йўналишга алоҳида мутахассис излаймиз. Тишимиз оғриса, ҳеч замон кардиологга бормаймиз. Унда нега кутубхонага келганда «бўш жой экан, ким бўлса ҳам ишлайверсин» деган қараш пайдо бўлади? Кутубхонага тўғри келган ходимни топиш эмас, кутубхонани, китобларни севадиган инсонни танлашимиз керак.

Яқинда ҳатто элементар, балки аслида жуда муҳим бўлган савол – мадҳиямизни ким ёзган, деган саволга ҳам жавоб бера олмайдиган номутaxассисни «кутубхонада бўш ўрин бор» деган важ билан ишга олиш юзасидан тавсия ва босимларга ҳам дуч келдим. Иш берувчи-ку билиб, ҳис қилиб бунга рози бўлмаяпти, аммо бир мансабдорнинг аралашуви, ваколатидан ноӯрин фойдаланиши жон-жонимдан ӯтди, бу мумкинмиди? Асл савол бошқа: нега кутубхонага ходим танлашда унинг китобхонлиги, саводхонлиги ва дунёқараши асосий мезонлардан бири бўлмаслиги керак?

Президентимиз Шавкат Мирзиёев ташаббуслари билан китобхонлик давлат миқёсидаги масалага айланди. Демак, юқорида ирода бор. Унда пастда бизга нима халақит беряпти?

Аниқ биламанки, кутубхона мактабнинг энг чекка бурчагига, юқори қаватларга ҳеч ким бора олмайдиган узоқ манзилларга гўёки «сургун қилинадиган» хона эмас. Менимча, унинг энг ёруғ, қулай ва болага яқин жойлардан бирида бўлиши таълим мутасаддилари учун табиий ҳол бўлмоғи лозим. Бунинг учун ҳар доим катта маблағ ёки янги қурилиш ҳам шарт эмас. Баъзан хоҳиш керак, холос!

Шу боис яна бир таклиф туғилади: Сирдарё вилоятида билим, ташаббус ва натижадорликка қаратилган ёндашувлар кучайиб бораётган бир пайтда, мактаб директорлари, туман-шаҳар таълим бўлимлари ва бошқарма ходимлари учун ҳам диктант, эссе, суҳбат, китобхонлик ва вазиятли савол-жавоблар каби мезонлар жорий этилса, инсоннинг фақат дипломи эмас, тафаккури, саводхонлиги, дунёқараши ва шахсий фикри ҳам кўринарди. Чунки таълимга фақат келган топшириқни кейинги бўғинга узатадиган ходим эмас, фикрлайдиган, таклиф берадиган, янгилик ярата оладиган инсон керак.

Директор учун эса яна бир фазилат ниҳоятда муҳим – касбий принципиаллик, шахсий фикр. Раҳбар турли тавсия ва босимлар қаршисида «Бу таълим манфаатига тўғри келмайди», дея олиши керак. Акс ҳолда бугунги мен учраган ҳолатдаги каби кутубхонадаги бўш ўринга «кимни айтишса, ўшани» қабул қиламиз, деган нотўғри қараш қолаверади. Чунки кутубхона – мактабнинг юраги. Юрак яхши ишласа, унинг ҳарорати бутун танага тарқалади. Шунинг учун таълимга босимга бўйсунадиган эмас, билимга таянадиган раҳбар; кутубхонага эса шунчаки ходим эмас – чинакам виждонли китобхон керак.

✍️ Лола ХУШВАҚТЗОДА