Alisher Navoiy — o‘zbek adabiy tili va milliy tafakkur asoschisi

2026-yil 9-fevral kuni buyuk mutafakkir, shoir va davlat arbobi Alisher Navoiy tavalludiga 585 yil to‘ladi. Ushbu sana nafaqat o‘zbek adabiyoti tarixida, balki butun Markaziy Osiyo ma’naviy-madaniy taraqqiyotida alohida o‘rin tutadi.

Alisher Navoiy 1441-yil 9-fevralda Hirot shahrida tug‘ilgan. U XV asr Sharq Uyg‘onish davrining eng yirik namoyandalaridan biri bo‘lib, adabiyot, tilshunoslik, falsafa, tarix va davlat boshqaruvi sohalarida beqiyos meros qoldirgan. Agar u bugungi kunda yashaganida, 585 yoshga to‘lgan bo‘lar edi, bu esa uning asarlari necha asrlar davomida o‘z dolzarbligini saqlab kelayotganini yana bir bor tasdiqlaydi.

Turkiy adabiy tilning shakllanishidagi o‘rni

Alisher Navoiyning tarixiy ahamiyati, eng avvalo, turkiy (eski o‘zbek) adabiy tilni mustaqil va mukammal adabiy til darajasiga ko‘targanligi bilan belgilanadi. U o‘z ijodi orqali turkiy tilning badiiy, falsafiy va ilmiy imkoniyatlarini keng namoyon etdi.

Shoirning “Muhokamat ul-lug‘atayn” asari tilshunoslik tarixida alohida o‘rin tutib, unda turkiy va fors tillarining qiyosiy tahlili beriladi. Ushbu asar turkiy tilning boyligi va ifoda qudratini ilmiy asosda isbotlab bergan fundamental manba hisoblanadi.

“Xamsa” va mumtoz adabiyotdagi yangilik

Alisher Navoiy o‘zbek adabiyotida ilk bor “Xamsa” yaratgan ijodkor sifatida tanilgan. Ushbu besh doston — “Hayrat ul-abror”, “Farhod va Shirin”, “Layli va Majnun”, “Sab’ai sayyor”, “Saddi Iskandariy” — Sharq mumtoz adabiyotining yuksak namunalaridan sanaladi.

Mazkur asarlarda inson kamoloti, adolat, axloq, muhabbat, davlat va jamiyat munosabatlari chuqur falsafiy qarashlar asosida yoritilgan. Navoiy dostonlarida badiiylik bilan bir qatorda ijtimoiy mas’uliyat va ma’naviy tarbiya masalalari ustuvor o‘rin egallaydi.

Falsafiy va axloqiy qarashlar

Navoiyning nasriy asarlari — “Mahbub ul-qulub”, “Nasoyim ul-muhabbat”, “Lison ut-tayr” — uning mutafakkir sifatidagi qiyofasini to‘liq ochib beradi. Ushbu asarlarda komil inson konsepsiyasi, jamiyat axloqi, ilm va ma’rifatning o‘rni izchil tahlil qilinadi.

Shoir ijodida insonparvarlik, adolat va ilmga ehtirom g‘oyalari markaziy o‘rinda bo‘lib, bu jihatlar Navoiyni umumsharqiy miqyosdagi buyuk ma’naviy yetakchi darajasiga ko‘targan.

Davlat arbobi sifatidagi faoliyati

Alisher Navoiy davlat arbobi sifatida ham jamiyat taraqqiyotiga ulkan hissa qo‘shgan. U Hirot shahrida va boshqa hududlarda madrasalar, kutubxonalar, masjidlar, shifoxonalar va boshqa ijtimoiy inshootlar barpo etilishiga homiylik qilgan. Ilm-fan va madaniyatni davlat siyosatining muhim yo‘nalishi sifatida ko‘rgan Navoiy yosh iste’dodlarni qo‘llab-quvvatlashga alohida e’tibor qaratgan.